KELİMELERLE ZEHİRLENMEK

“Hayat yürüyor Hayri Bey… Siz kelimelerle zehirlenin durun, hayat her gün yeni bir şey keşfediyor”

Tanpınar o unutulmaz eserinde o efsane müteşebbis ruhlu karakter Halit Ayarcı’nın dilinden böyle seslenir okurlarına. Bu sözleriyle, hayatın alabildiğine baş döndürücü hızı ve değişim karşısında yeni kalabilmenin gerekliliğini, zorunluluğunu anlatmak istemektedir. Herkesin alışkanlıklar ve klişelerle düşünmesi sonucu yeni bir bakış getirilememesi durumu “kelimelerle zehirlenme” olarak kavramsallaştırılmıştır. Öyle ya, insan kelimeleri/kavramları üretir sonra da bunlarla düşünce, anlam, yaşam ve gelecek üretir. Bu nedenle Halit Bey’e göre değişim ve dönüşüm sürecinde yeni kalabilmek için kelimelerimizi değiştirmek önemli bir başlangıç noktasıdır.

Bu bağlamda dönüşümcü liderlik özellikleri de sergilediği söylenebilecek olan Halit Ayarcı, Hayri İrdal’in zihninde “Realist olma” kavramının dönüşmesine şu ifadelerle çabalamaktadır: “Realist olun Hayri Bey! Realist olmak hiç de hakikati olduğu gibi görmek değildir. Belki onunla en faydalı şekilde münasebetimizi tayin etmektir.”  En olmaz denilen kavrama bile o kadar zıt görünen yeni bir anlam yükleyerek iddiasını daha güçlü desteklemek istemektedir belki de. Ona göre realist olmak kavramına yüklenen klişe anlam insanların üretici düşünmesinin önünde bir engeldir. Bunun gibi insanı olumsuzluğa ve ümitsizliğe yönelterek üretici düşünceden alıkoyan benzer kelime zehirlenmelerine vurgu yapmakta, birilerinin umudu olabilmek için yeni bakış açısı geliştirmenin gerekliliğine vurgu yapmaktadır.

Peki, bu fikrin uygulanabilirlik düzeyi nedir? Bizim insanımız böyle bir düşünceyi ne düzeyde benimser.. İşin burası üzerinde çok tartışılacak ve belki de bir sonuca bile varılamayacak bir çelişki içermektedir. Eskiyi kim nasıl ne amaçla ve hangi yeniyle değiştirecektir? Bunu insanlara nasıl anlatacaktır. Ve bu yeni üzerinde ortak bir anlam oluşması ne kadar gerçekçi bir hedeftir. İnsanlar yeni kavramı eski anlamından bağımsız kullanabilecek midirler? Yaşanmışlıkların, özellikle duygularla derinlemesine kişiliğe işlemiş yaşanmışlıkların dönüştürülmesi oldukça zor, hatta bazılarına göre de imkansıza yakındır. Bekiroğlu’nun kazınarak yazılan bir yazıyı silmenin zorluğuna ilişkin şu ifadeleri yürek sızlatıcılığının yanında, bir o kadar da yeni şeyler söylemenin yaşanmışlık bağlamında zorluğunu yansıtır: “Ne kadar silersen sil o eski metin, üzerine yazılan yeni metnin satırları arasından sırıtır; en olmayacak yerde yeni kelimenin arasına sızar; bir mana dağılmasına hiç olmazsa ağızda bir tat bozulmasına neden olur”.

Eğitim öğretim bağlamında değerlendirildiğinde, bir sınıfta farklı kültürlerden gelen öğrencilere aynı kavramın geçmiş yaşantılarında farklı öğrenmelerini değiştirmek bir öğretmen için kolay bir süreç değildir. Geçmiş yaşantıların grupsal boyutunda ise aynı dersi anlatırken A şubesinde hiç dikkat çekmeyen bir konu B şubesinde çok anlamlı gelebilir. Bu o sınıfın geçmiş yaşantılarında açıklamasını bulan sonuçlardır. Örneğin, derste örgüt kültürü anlatırken her “örgüt” deyişinizde (ki çok fazla kullanıyoruz bu kelimeyi) öğrencilerin yüz ifadelerinde gözlemlediğiniz tepki ve değişmeler bu bağlamda oldukça anlamlıdır. Veya kadın hakları, eşitlik vb. konularda hassas olan bir kadınla konuşurken yanlışlıkla da olsa ağzınızdan çıkan “bayan” kelimesi sonrasında alacağınız tepki bu konuyu yeterince açıklar diye düşünüyorum.

Sevgililerin önceki öğrenmeleri ve yeni anlamlar üretmeleri apayrı ve uzun bir konu olmakla birlikte önemli bir açıklayıcı olarak konunun anlaşılabilirliğine yardımcı olacaktır. “sana bir boyun atkısı gerek” diyen şair, atkı kavramına öyle bir yeni anlam yüklemektedir ki, o insanın ileriki hayatında “atkı”ya ilişkin algısı diğer insanların anlayamayacağı bir boyuttadır. Veya “iki çay söylemiştik orada” diyen şairin çay algısıyla bizimkinin aynı olması beklenmemelidir. Klasik fizikten kuantum fiziğine geçişteki uzay zaman ilişkisi, etkileşim, görelilik ve belirsizlik gibi temel açıklayıcılar algı ve anlam üretme konusunda oldukça açıklayıcı veriler sunmaktadırlar. Bu konuyu zaten “kuantum aşk” başlığında ayrıntılı olarak da işlediğimiz için burada sadece değinip konumuza dönersek, yaşanmışlıklarla üretilen iki kişilik özel anlamlar aşk olgusunda güzeldir güzel olmasına da bir de hep güzel kalabilseler.. Yukarıdaki örneklerden yola çıkarsak, sevgiliyle birlikte bambaşka bir anlam yüklenen atkı ve çay, bir şekilde ayrılık sözkonusu olduğunda ne olur dersiniz? Artık o atkı insanı boğmaz mı? Veya o çay insanın boğazından geçer mi? 

Zeze karakterinin o yürek sızlatan hikayesinde "Şeker Portakalı" okurları bu anlatılanları somutlaştırma imkanı bulmuşlardır. Portuga'nın ölümünden sonra Zeze için hayat gerçekten yaşanmaz bir hal almıştır. Yaşanmışlıklar ve paylaşımlar her aklına gelişte Zeze'deki acı, okurlarının yüreğinde sızı gözlerinde yaş olarak kendini göstermektedir. Kitabın bir yerinde pencereden gökyüzüne bakıp ağlarken, ne oldu diyenlere: "gökyüzünün benim için ne anlama geldiğini anlayamazsınız" ifadeleri yaşantı temelli anlam üretimine açık bir örnektir. Ve Zeze ile acıyı keşfeden  Şeker Portakalı okurları bu yazının anlattıklarını çok daha yakın bulacaklardır.

Sonuç olarak denilebilir ki, kelimelerle zehirlenmek yaşanmışlık temelli toplumsal bir gerçektir. Her insanın yaşanmışlığı ölçüsünde kelimeleri, anlamları ve de zehirlenme düzeyleri değişmektedir. Kimileri bu zehirlenmeyi fark etmemektedirler bile. Hatta zehirlenmesiyle gurur duyanlar, herkesi de böyle güzel bir zehirlenmeye çağıranlar da toplumsal bağlamda sözkonusudur. Bir diğer yanda da kelimelerle zehirlenmiş, hayatla bağını koparma noktasında yığınların varlığı üzücü bir gerçek olarak karşımızdadır. Ama inanıyorum ki, kelimelere yeniden hayat vererek veya yeni kelimeler üreterek bu insanların umudu olunabilecektir. Bazı örneklerde çok küçük bir nüans farkı, farklı bir bakış ile aynı duruma bambaşka bir anlam kazandırabileceği unutulmamalıdır. Bazı örnekler ise oldukça travmatik yaşantılar içermeleriyle uzun zaman gerektirebilir. Bu bağlamda her şeye rağmen kendi hayatımız, yakın ve uzak çevremizde var olan zehirlenmelerde umut tarafında olmamız gelecek adına daha olumlu bir tercih olacaktır.

Şairin de dediği gibi “sevindirmek dururken, öldürmek revamıdır..”